Asiad 20: Chiếc xe đến muộn 30 phút, bóng chuyền nữ Việt Nam sụp đổ 0-3 trước Indonesia

Tôi đã đứng ở nhiều hành lang nhà thi đấu, trong nhiều kỳ đại hội, nhưng hiếm khi thấy một đội tuyển bước vào trận đấu quan trọng với tâm thế chênh vênh ngay từ trước giờ bóng lăn. Sáng hôm đó tại ASIAD 20, kế hoạch di chuyển của đội tuyển bóng chuyền nữ Việt Nam vỡ ngay từ khâu xuất phát. Lịch đón xe ghi 10 giờ 10 phút, đường từ khách sạn đến nhà thi đấu mất ít nhất 60 phút, nhưng đồng hồ đã điểm 11 giờ mà xe vẫn chưa xuất hiện. Ban tổ chức buộc phải dời trận đấu thêm 30 phút. Khi trận đấu diễn ra, đội tuyển Việt Nam thua 0-3 trước Indonesia với các tỷ số 20-25, 21-25 và 18-25. Thất bại ấy còn đẩy đội xuống nhánh tranh hạng 7-8 và chấm dứt mọi cơ hội kết thúc ASIAD ở vị trí thứ năm.

Trong nghề của tôi, người ta hay cười khi tôi đưa ra một kịch bản ngược với số đông. Họ cười khi tôi nói 4-3; mãi đến khi trận đấu kết thúc, họ mới hiểu tôi cười gì. Nhưng trận này không có gì đáng cười. Sự sụp đổ của Việt Nam không cần một kịch bản đặc biệt, nó đến từ việc mất kiểm soát ở chuỗi vận hành căn bản nhất của bóng chuyền hiện đại.

Vị thế của trận đấu rất rõ ràng. Việt Nam thua Trung Quốc ở tứ kết nên rơi xuống nhánh phân hạng 5-8. Indonesia thua Thái Lan 0-3, cũng vào nhánh này. Đội thắng trong cặp đấu trực tiếp sẽ có cơ hội tranh hạng 5; đội thua sẽ rơi xuống tranh hạng 7. Đó là trận đấu mang tính bản lề, không phải trận thủ tục. Trong lần gặp nhau gần nhất tại SEA V-Cup, Việt Nam được đánh giá cao hơn, từng dẫn 2 set trước Indonesia rồi thua ngược 2-3. Lịch sử đối đầu ấy khiến trận tái đấu tại ASIAD trở thành bài kiểm tra định vị: Việt Nam có thực sự đứng trên Indonesia ở khu vực Đông Nam Á hay không? Câu trả lời trên sàn đấu là không.

Tôi đến sân không phải để xem ai thắng; tôi đến để xem ai sẽ sai. Trận này, rất nhiều thứ đã sai trước khi bóng lăn, nhưng sai lầm lớn nhất là để những lỗi kỹ thuật cộng dồn thành một trận thua tâm phục khẩu phục. Báo cáo từ khu vực kỹ thuật chỉ ra bốn mắt xích yếu: bước một, chuyền hai, chắn bóng và tấn công. Nhiều người xem sẽ nghĩ đó là bốn vấn đề riêng biệt. Tôi nhìn khác: đó là cùng một vấn đề, xảy ra ở bốn tầng của một hệ thống.

Bước một là nền móng. Một đội bóng chuyền đánh nhanh, dựa vào bước một để tạo thế tấn công đa dạng, sẽ trở nên vô hại khi quả bóng đầu tiên không thể đưa lên tay chuyền hai. Indonesia không cần chơi quá xuất sắc để tận dụng điều đó. Họ thắng 25-20, 25-21 và 25-18, nghĩa là họ đủ kiểm soát thế trận để bứt đi ở đúng thời điểm quyết định. Bước một đứt gãy khiến cả hệ thống tấn công nhanh của Việt Nam biến thành thứ bóng vụn, rời rạc và dễ đoán.

Tôi tin dữ liệu biết nói dối có hệ thống. Nhưng trận này còn tệ hơn: dữ liệu không có. Không có tỷ lệ bước một hoàn hảo, không có hiệu suất tấn công, không có số lần chắn bóng thành công, không có tỷ lệ đỡ phát bóng. Chỉ có tổng điểm 59-75 và ba set đấu bị thua với chênh lệch 5, 4 và 7 điểm. Nhìn từ bên ngoài, đó là thất bại có kiểm soát ở hai set đầu rồi mất phương hướng ở set ba.

Set đầu thua 20-25, set hai thua 21-25. Khoảng cách không đến mức bị đè bẹp. Nhưng set ba thua 18-25, tức là tụt xuống dưới mốc 20. Đây là tín hiệu đáng lo nhất. Nếu chỉ vì sức ép từ hàng phát bóng của Indonesia, đội có thể trụ lại ở mức 20-21 rồi mới gục. Việc tụt xuống 18 điểm trong set quyết định cho thấy vấn đề không còn thuần túy kỹ thuật, mà còn là sự đứt gãy về đức tin. Một đội bóng chuyền khi mất niềm tin nơi tuyến sau sẽ phòng thủ dè chừng, chuyền hai không dám mạo hiểm, hàng tấn công đập bóng với tâm lý sợ bị chặn.

Khi bước một chệch nhịp, chuyền hai phải lao ra biên để cứu bóng, hoặc phải chạm bóng bằng tay thấp. Điểm đặt bóng xấu đi, chủ công không còn nhận được những đường bóng thuận tay ở vị trí lý tưởng. Hàng chắn Indonesia vì thế chỉ cần đọc hướng tấn công, không cần phải đoán. Điều duy nhất hợp lý mà Indonesia làm là nhắm thẳng vào hàng bước một của Việt Nam bằng những quả phát bóng dài, bóng nặng, bóng rơi đúng ranh giới giữa hai người nhận. Không cần ăn điểm trực tiếp, chỉ cần phá nhịp. Khi nhịp bị phá, mọi phương án tấn công nhanh trở thành vô nghĩa.

Tôi không ngồi trong phòng thay đồ của đội tuyển Việt Nam, nhưng tôi biết cảm giác khởi động vội vàng, làm nóng sai thời điểm và chờ đợi trong sự không chắc chắn. Một đội bóng phụ thuộc nhịp điệu sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề hơn một đội bóng dựa hoàn toàn vào sức mạnh cá nhân. Sự chậm trễ 30 phút chắc chắn gây nhiễu loạn lịch trình. Nhưng nếu nhìn vào diễn biến, Việt Nam không thua vì khởi động kém. Họ thua vì không thể duy trì chất lượng bước một trong suốt trận đấu.

Có thể tôi sai, vì tôi không có số liệu chính thức về hiệu suất từng cầu thủ. Nhưng tôi không đổ lỗi cho chiếc xe. Nếu xe đến đúng giờ, Việt Nam có chắc đã thắng Indonesia? Set đầu thua 20-25, set hai thua 21-25. Khoảng cách không đến mức bị vượt trội. Điều đó cho thấy vấn đề nằm ở khả năng kết thúc những pha bóng quyết định, chứ không nằm ở điểm xuất phát. Chiếc xe đến muộn có thể là giọt nước tràn ly, nhưng cái ly vốn đã có vết nứt.

Indonesia không cần thay đổi chiến thuật quá phức tạp. Họ chỉ cần phát bóng áp lực vào đúng vị trí yếu, chờ bước một của Việt Nam lỗi, rồi dựng hàng chắn ở khu vực bóng sẽ được đẩy sang. Đây là kiểu thắng của một đội trung bình khá biết tận dụng sai lầm của đối thủ, không phải kiểu thắng của một đội tạo ra khác biệt vượt trội. Indonesia cũng thua Thái Lan 0-3, tức là họ nằm ở nhóm giữa châu Á. Việt Nam từng được kỳ vọng làm tốt hơn họ. Trận thua này vì thế có giá trị nhắc nhở lớn, không chỉ về logistics mà còn về thứ hạng thực tế của bóng chuyền nữ Việt Nam.

Ở SEA V-Cup gần nhất, Việt Nam từng dẫn 2 set trước Indonesia rồi thua ngược 2-3. Bây giờ, Việt Nam thua thẳng 0-3 trong một trận đấu chính thức ở ASIAD. Cùng một đối thủ, nhưng hai thất bại với kịch bản khác nhau. Lần đầu là tuột dốc tâm lý khi đã ở rất gần chiến thắng. Lần này là không đủ sức để duy trì thế trận trong thời gian dài. Cộng dồn lại, không thể nói đó là sự cố ngẫu nhiên. Đó là một dấu hiệu cấu trúc.

Bóng chuyền nữ Việt Nam có những cá nhân tốt, nhưng bóng chuyền hiện đại không thể xây dựng trên những pha bóng đẹp đơn lẻ. Nó được xây dựng trên nền bước một ổn định, chuyền hai chính xác và sự ăn ý giữa các vị trí. Khi nền móng đó lung lay, bất kỳ chiến thuật nào cũng trở thành lớp sơn mỏng trên một ngôi nhà nứt tường. HLV Nguyễn Tuấn Kiệt có thể điều chỉnh nhân sự, xoay vòng hoặc thay đổi cách tiếp cận, nhưng nếu bước một vẫn là điểm nghẽn, những nguy cơ tương tự sẽ tái diễn.

Đội tuyển Việt Nam giờ phải đá trận tranh hạng 7. Mục tiêu hạng 5 đã không còn nữa. Nếu muốn một lần nữa cạnh tranh vị thế số một Đông Nam Á, đội không thể chỉ chờ xe đến đúng giờ. Đội cần xây dựng lại bước một như một hệ thống phòng thủ độc lập, trao cho chuyền hai sự bảo vệ đủ rõ ràng và dạy cho từng cầu thủ biết cách giữ nhịp trong những ngày hệ thống chưa hoạt động. Trận đấu với Indonesia đã cho thấy một điều lạnh lùng: khi điểm tựa không nằm ở chân, trái bóng sẽ tìm đúng chỗ yếu nhất.

Tôi viết bài này không để phán xét một tập thể đã làm hết sức. Tôi viết để đặt một viên gạch nghi ngờ vào bức tường chắc chắn mà bóng chuyền nữ Việt Nam đang cố xây. Bức tường ấy đẹp từ bên ngoài, nhưng trận đấu với Indonesia cho thấy bên trong vẫn còn nhiều khoảng trống. Câu hỏi đáng sợ nhất không phải là: vì sao xe không đến? Mà là: nếu xe đến đúng giờ, điều gì sẽ xảy ra ở những pha bóng quyết định?

Trận thua 0-3 trước Indonesia sẽ được nhớ như một cú sốc, nhưng nó chỉ thực sự có giá trị nếu đội tuyển nhìn vào nguyên nhân gốc rễ. Chậm trễ về logistics là biến số ngoài chuyên môn. Yếu kém ở bước một, chuyền hai, chắn bóng và tấn công là biến số nằm hoàn toàn bên trong tầm kiểm soát. Một đội bóng trưởng thành sẽ không biện minh cho thất bại bằng chiếc xe muộn. Họ sẽ tự hỏi vì sao bóng chuyền của mình lại rời rạc đến vậy khi đối thủ chỉ chơi ở mức trung bình khá. Câu trả lời khi đó mới đáng để bắt đầu lại.