Thụy Sĩ mất Embolo và Xhaka cùng lúc: Khi hành chính quyết định thay chiến thuật

Ở hành lang trại tập trung của đội tuyển Thụy Sĩ, buổi tập chiều thứ Sáu vừa kết thúc, Breel Embolo không bước ra sân tập bù như thường lệ. Anh đứng cạnh chiếc xe chở thiết bị, trao đổi với một thành viên ban huấn luyện suốt gần mười lăm phút. Không tiếng còi, không va chạm, không khoảnh khắc nào đáng để máy quay truyền hình ghi lại. Đến tối cùng ngày, Liên đoàn bóng đá Thụy Sĩ (SFV) phát đi thông báo ngắn: Embolo sẽ vắng mặt trong trận khai màn Nations League gặp Bắc Macedonia.

Thông báo không nhắc tới chấn thương. Cũng không nhắc tới tấm thẻ đỏ anh từng nhận trước Argentina, dù án treo giò một trận vẫn còn hiệu lực. Cái được viện dẫn nằm ở một cụm từ mà bất kỳ phòng họp báo nào cũng ngại phát ngôn: để đội bóng giữ trọn sự tập trung cho những trận đấu sắp tới. Một ngày trước đó, đội trưởng Granit Xhaka cũng đã rút khỏi trại tập trung. Hai cái tên, hai vị trí khác nhau trên sơ đồ, nhưng cùng một dạng câu chuyện: giấy tờ y tế giả thời đại dịch.

Tôi theo dõi bóng đá Nhật Bản và các giải đấu quốc tế đã hai mươi bảy năm. Đủ lâu để biết rằng khi một liên đoàn ra thông báo ngắn, cái họ không nói thường quan trọng hơn cái họ nói. Đủ lâu để phân biệt giữa một cuộc khủng hoảng chiến thuật và một cuộc khủng hoảng hành chính. Lần này là vế thứ hai, và vế thứ hai, ở bóng đá quốc gia, thường bị đánh giá thấp.

Nations League mùa này đưa Thụy Sĩ vào nhóm B, hạng hai của hệ thống thi đấu do UEFA tổ chức. Đây là khu vực mà đội bóng xứ Alps không còn ở vị thế độc tôn, nhưng vẫn đủ tầm để được xếp vào nhóm ứng viên thăng hạng. Lịch thi đấu mở màn đặt ra một bài kiểm tra khá khắt khe: làm khách tại Bắc Macedonia vào thứ Bảy, sau đó hành quân tới Scotland vào thứ Ba, rồi trở về Lucerne tiếp đón Slovenia và Bắc Macedonia trong hai lượt trận sân nhà. Bốn trận trong hơn hai tuần, hai chuyến bay dài, một quãng nghỉ chỉ ba ngày giữa hai trận khách đầu tiên. Với bất kỳ đội tuyển nào, đây là lịch trình đòi hỏi kinh nghiệm và sự ổn định, hai phẩm chất đến từ những gương mặt đã đá nhiều trận quốc tế. Thụy Sĩ vừa đánh mất cả hai.

Granit Xhaka, đội trưởng với 152 lần khoác áo đội tuyển quốc gia, không còn trong danh sách. Con số 152 ấy không phải một thống kê đơn thuần. Nó đại diện cho số buổi họp đội, số lần cầm băng đội trưởng, số lần đứng trong phòng thay đồ khi đội nhà bị dẫn trước ở phút 60. Một người như thế rời đi, để lại khoảng trống không có bảng đấu nào đo được. Trong bóng đá quốc gia, vai trò đội trưởng không chỉ là nghi thức. Anh là người đối thoại với trọng tài, người giữ nhịp cảm xúc của cả tập thể trong các trận khách, và thường là người phát ngôn thay ban huấn luyện khi cần. Không có anh, cấu trúc ấy phải được tái lập trong vài ngày.

Breel Embolo, tiền đạo 29 tuổi, là điểm tham chiếu tấn công chính. Anh không phải mẫu trung phong săn bàn thuần túy, mà là mẫu cầu thủ giữ bóng, làm tường, kéo hậu vệ, mở ra không gian cho tuyến hai. Trong các giải đấu lớn gần đây, Embolo để lại dấu ấn bằng những bàn thắng quan trọng: một bàn vào lưới Qatar, một bàn vào lưới Algeria. Đó là mẫu tiền đạo có giá trị ở các trận đấu mà cơ hội đến ít và đắt. Nhưng cũng chính Embolo mang trong mình độ biến động cao. Tấm thẻ đỏ trước Argentina, trong một trận đấu mà IFAB sau đó phải thừa nhận rằng quy trình xem lại băng hình đã bị vi phạm, khiến anh phải nhận án treo giò. Trong bối cảnh đó, giá trị và rủi ro của Embolo cùng tồn tại.

Đội bóng có được một trung phong đã chứng minh khả năng ghi bàn ở sân chơi lớn, nhưng cũng phải tính đến khả năng anh bị loại khỏi sân đấu hoặc khỏi trại tập trung bất cứ lúc nào. Đây là kiểu cầu thủ mà bất kỳ HLV nào cũng muốn có trong đội hình, nhưng không HLV nào muốn phụ thuộc vào.

Điểm mà tôi muốn đặt vấn đề khác đi so với cách truyền thông thường xử lý là ở đây. Khi một đội tuyển mất đồng thời đội trưởng và tiền đạo chủ lực, phản ứng đầu tiên của số đông là nhìn vào những cái tên thay thế. Ai sẽ đá cắm? Ai sẽ đeo băng đội trưởng? Đó là những câu hỏi dễ trả lời. Câu hỏi khó hơn là: cấu trúc đội tuyển vận hành thế nào khi hai mắt xích của nó vắng mặt, và liệu khoảng trống đó có được lấp đầy bởi cùng một hệ thống hay không.

Trong hai mươi bảy năm quan sát, tôi nhận thấy các đội tuyển quốc gia không vận hành giống câu lạc bộ. Ở cấp câu lạc bộ, HLV có thể dành hàng tuần để thử nghiệm phương án thay thế. Ở cấp đội tuyển, mỗi đợt tập trung chỉ kéo dài vài ngày. Với một đội hình đã định hình lối chơi xoay quanh một cầu thủ cụ thể, dù thừa nhận hay không, việc thay thế không chỉ là đặt tên khác vào cùng vị trí. Nó là việc điều chỉnh lại các tương quan.

Với Thụy Sĩ, tương quan ấy nằm ở trục dọc. Xhaka là mắt xích luân chuyển ở giữa sân, không phải người tạo đột biến, mà là người giữ nhịp. Không có anh, tuyến giữa Thụy Sĩ cần một phương án khác để triển khai bóng từ dưới lên. Không có Embolo, tuyến trên mất điểm neo. Hai thiếu vắng này không độc lập với nhau. Mất người giữ nhịp ở giữa sân nghĩa là các đường bóng lên trên phải đi đường vòng, và khi không có trung phong để làm tường, việc kiểm soát bóng ở khu vực giữa sân càng trở nên khó khăn hơn. Đây là hiệu ứng domino mà bảng thống kê không hiển thị, vì nó xảy ra trong khoảng thời gian giữa các đường chuyền, không phải ở điểm kết thúc của chúng.

Đây là lý do vì sao tôi đọc thông báo của SFV như một quyết định về vận hành, không phải một quyết định về hình phạt. Liên đoàn không nói Embolo bị treo giò. Họ nói anh không được triệu tập để giữ sự tập trung. Sự khác biệt ngôn ngữ này quan trọng. Trong luật hành chính của bóng đá, gọi một hành vi là biện pháp quản lý đội thay vì biện pháp kỷ luật cho phép liên đoàn tránh ngụ ý phán xét về tư cách cá nhân của cầu thủ. Nó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cả hai phía.

Nhưng nó cũng đặt ra một câu hỏi khác. Nếu phương án là loại bỏ cầu thủ khỏi trại tập trung mỗi khi có bài báo mới về anh ta, thì tiêu chuẩn để xác định khi nào cần loại nằm ở đâu? Trả lời câu hỏi này không phải vai trò của tôi trong bài viết này. Nhưng nó là câu hỏi mà các liên đoàn châu Âu sẽ phải đối mặt trong vài năm tới, khi các hồ sơ hậu đại dịch tiếp tục được khơi lại.

Quay lại câu chuyện cụ thể. Trong trường hợp của Embolo, thông tin quan trọng nằm ở một chi tiết bị nhiều người đọc lướt qua: các giấy tờ liên quan đã được biết đến từ trước. Khoản phạt tài chính đối với anh, số tiền và cơ quan ban hành không được công bố, đã được áp dụng trong năm trước. Cái mới trong lần này là sự chú ý của truyền thông. Đây là điểm phân biệt giữa rủi ro pháp lý mới và rủi ro danh tiếng. Trong trường hợp của Embolo, rủi ro pháp lý mới có vẻ không đáng kể, vì sự việc đã được xử lý. Rủi ro danh tiếng thì ngược lại, và đó là loại rủi ro mà một trại tập trung của đội tuyển quốc gia không có cơ chế chống đỡ.

Xhaka nằm ở một vị thế khác. Anh nằm trong một cuộc điều tra đang hoạt động về một bác sĩ bị cáo buộc cấp chứng nhận tiêm chủng giả, và chính anh đã thừa nhận từng nhận một giấy tờ giả. Đây là rủi ro pháp lý chưa có kết luận, và nó nghiêm trọng hơn nhiều so với trường hợp của Embolo. Cách hai câu chuyện được xử lý có sự khác biệt. Cả hai đều bị loại khỏi trại tập trung, nhưng nằm ở các giai đoạn pháp lý khác nhau. Với Embolo, việc loại anh mang tính phòng ngừa danh tiếng. Với Xhaka, việc rút khỏi trại tập trung có thể vừa là phòng ngừa, vừa là phương án để không tạo áp lực cho tiến trình điều tra.

Điều đáng suy nghĩ là cách câu chuyện này được dựng lại trong các bài báo. Từ thứ hai là từ khóa. Embolo là cầu thủ Thụy Sĩ thứ hai vắng mặt vì cùng một loại vấn đề. Cấu trúc này biến hai sự việc riêng lẻ thành một mô thức, và một mô thức có sức mạnh lớn hơn nhiều so với tổng của các sự việc riêng lẻ.

Không cần phải là chuyên gia truyền thông để nhận ra điều đó. Nhưng cần phải có sự cẩn trọng để phân biệt giữa mô thức thực sự và mô thức được dựng nên bởi ngôn ngữ. Trong trường hợp này, sự thật là gì? Hai cầu thủ quốc tế của một đội tuyển châu Âu vắng mặt vì những vấn đề liên quan đến giấy tờ y tế trong đại dịch. Đây là một thực tế có thể kiểm chứng. Liệu có bao nhiêu cầu thủ khác trong bóng đá châu Âu nằm trong tình huống tương tự mà chưa được công bố?

Tôi không có câu trả lời cho câu hỏi đó. Và tôi nghĩ rằng không ai có, ở thời điểm này. Nhưng tôi biết một điều từ nhiều năm theo dõi các trường hợp tương tự trong bóng đá Nhật Bản và châu Á: các hồ sơ hành chính liên quan đến đại dịch có xu hướng xuất hiện thành từng đợt, theo chu kỳ của các đợt kiểm tra và rà soát, không phải theo chu kỳ của từng cá nhân.

Một điểm nữa. Thông báo của SFV được đưa ra vào thứ Sáu, một ngày trước trận khai màn. Nếu đây là quyết định chiến thuật đơn thuần, nó nên được đưa ra sớm hơn, khi ban huấn luyện còn đủ thời gian để điều chỉnh kế hoạch cho trận đấu. Thời điểm cho thấy quyết định này được thúc đẩy bởi áp lực truyền thông, không phải bởi tính toán trên sân. Và trong bóng đá, những quyết định bị thúc đẩy bởi áp lực truyền thông có một đặc điểm chung: chúng khó dự đoán.

Mỗi con số là một lời thì thầm, chỉ cần đủ kiên nhẫn để nghe.

Con số 152 lần khoác áo đội tuyển của Xhaka, khi đặt cạnh tuổi 29 của Embolo, cho thấy một vấn đề khác của đội tuyển Thụy Sĩ. Đây là một đội bóng đang ở giữa chu kỳ chuyển giao. Trục lãnh đạo của họ dựa trên những cầu thủ đã ở độ tuổi đỉnh cao hoặc quá đỉnh cao. Theo dõi các trận đấu của Thụy Sĩ trong hai năm gần đây, tôi nhận thấy số phút thi đấu dành cho các cầu thủ dưới 24 tuổi trong các trận quan trọng vẫn còn hạn chế. Điều này không nhất thiết là sai lầm, vì các đội tuyển quốc gia thường ưu tiên kinh nghiệm trong các trận cạnh tranh. Nhưng nó tạo ra một tình huống mà sự phụ thuộc vào nhóm trụ cột trở nên lớn hơn khả năng thay thế.

Hai vắng mặt cùng lúc ở nhóm trụ cột, vào đầu một chiến dịch, đẩy tình huống đó ra ánh sáng. Không phải vì ban huấn luyện muốn thử nghiệm, mà vì họ buộc phải thử nghiệm. Trong bóng đá, có một sự khác biệt lớn giữa việc trao cơ hội cho cầu thủ trẻ theo kế hoạch và việc trao cơ hội cho cầu thủ trẻ theo tình huống. Loại thứ nhất xây dựng con người. Loại thứ hai kiểm tra sức chịu đựng của cấu trúc.

Trận khách tại Bắc Macedonia sẽ là bài kiểm tra đầu tiên. Đội bóng sẽ ra sân mà không có đội trưởng và không có trung phong chủ lực. Ai đeo băng đội trưởng là tín hiệu đáng theo dõi. Ai đá ở vị trí trung phong là tín hiệu thứ hai. Và cách Thụy Sĩ triển khai bóng từ tuyến dưới, khi không có Xhaka, sẽ tiết lộ nhiều về ý tưởng chiến thuật thực sự của ban huấn luyện, nhiều hơn bất kỳ buổi họp báo nào.

Trong lịch sử bóng đá quốc gia, các đội tuyển mạnh thường không sụp đổ vì mất một cầu thủ. Họ sụp đổ vì mất một cấu trúc. Sự khác biệt giữa hai điều này nằm ở chỗ cấu trúc được xây dựng qua nhiều năm, không thể được tái lập trong vài ngày tập trung. Khi cả đội trưởng và trung phong chủ lực vắng mặt cùng lúc, điều được kiểm tra không phải là chất lượng của các cá nhân thay thế, mà là độ bền của hệ thống.

Khi bóng ngừng lăn, tôi bắt đầu quan sát kỹ hơn.

Câu chuyện này sẽ không kết thúc sau trận tại Bắc Macedonia. Nó chỉ bắt đầu ở đó. Những gì xảy ra trong hai tuần tới sẽ cho biết liệu Thụy Sĩ có một hệ thống đủ vững để vượt qua một cú sốc hành chính, hay chỉ có một tập hợp các cá nhân tài năng đang chờ đợi những cầu thủ trụ cột trở lại. Câu trả lời sẽ không đến từ bảng tin, mà từ cách đội bóng di chuyển khi không có bóng.