Granit Xhaka bị loại khỏi đội tuyển Thụy Sĩ sau khi thừa nhận dùng chứng nhận tiêm chủng Covid-19 giả

Danh sách đội tuyển Thụy Sĩ cho ba trận gặp Scotland, Bắc Macedonia và Slovenia được công bố, và cái tên đầu tiên tôi tìm kiếm lại là cái tên không nằm trong đó. Granit Xhaka. Một trăm năm mươi hai lần khoác áo đội tuyển quốc gia, kỷ lục mọi thời đại của bóng đá Thụy Sĩ. Không thẻ đỏ treo giò, không chấn thương, không một dòng thông báo kiểu rút lui vì lý do cá nhân. Chỉ là vắng mặt. Vài giờ sau, lý do hiện ra trong một tuyên bố cá nhân: Xhaka thừa nhận đã sử dụng chứng nhận tiêm chủng Covid-19 giả.

Tôi đã xem Xhaka đá bóng từ thời anh còn là một tiền vệ trẻ ở Basel, rồi Gladbach, Arsenal, Leverkusen, và bây giờ là Sunderland. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi mùa này, anh đã ra sân sáu lần cho Sunderland, trong đó có trận thua 3-5 trước Manchester City hôm Chủ nhật. Điều đầu tiên tôi nghĩ khi đọc tin ấy không nằm ở phạm trù đạo đức, mà ở một câu hỏi về tổ chức: một cầu thủ với 152 lần khoác áo đội tuyển, người mặc định đeo băng đội trưởng Thụy Sĩ trong gần một thập kỷ, lại mang trong mình một lỗ hổng nằm ngoài hoàn toàn tầm kiểm soát của bóng đá. Làm sao chuyện đó tồn tại lâu đến vậy mà không ai trong hệ thống biết?

Bối cảnh: một bác sĩ, một thị trường, một cầu thủ

Sự việc nằm sau lời thừa nhận: các cuộc điều tra đang nhắm vào một bác sĩ người Thụy Sĩ bị cáo buộc sản xuất chứng nhận tiêm chủng giả cho những người chưa tiêm, trong giai đoạn hậu đại dịch Covid-19. Chi tiết này quan trọng hơn mọi chi tiết khác: bác sĩ. Một người có giấy phép hành nghề, có con dấu, có quyền phát hành giấy tờ y tế hợp lệ về mặt hình thức. Cuộc điều tra vẫn đang tiếp tục, và theo các báo cáo, Xhaka có thể phải đối mặt với hậu quả pháp lý. Bản thân anh xác nhận đang làm việc với các cơ quan có thẩm quyền liên quan.

Trong tuyên bố của mình, Xhaka nói anh đã bất an sâu sắc và có những nghi ngại nghiêm trọng về vắc-xin Covid-19, rằng anh mang trong lòng sự ngờ vực và bị nỗi sợ hãi cùng sự bất định chi phối. Trong trạng thái đó, anh lấy một chứng nhận tiêm chủng thay vì giải quyết những câu hỏi còn bỏ ngỏ qua các kênh phù hợp. Anh gọi đó là sai lầm, xin lỗi, và nhận trách nhiệm.

Phía liên đoàn, Chủ tịch Hiệp hội Bóng đá Thụy Sĩ (SFV) Peter Knabel ra một tuyên bố riêng: hoan nghênh việc Xhaka đối diện trực tiếp với vấn đề, đồng thời cho biết hai bên cùng kết luận rằng vì lợi ích của đội, kỳ tập huấn này nên diễn ra mà không có anh. Ưu tiên hiện tại là mang lại sự bình tĩnh và tập trung toàn bộ vào đội cùng các trận UEFA Nations League sắp tới. Sau khi kỳ nghỉ thi đấu quốc tế kết thúc, họ sẽ đánh giá lại tình hình và bàn bước tiếp theo.

Đó là cách một liên đoàn viết ra điều họ muốn: không kỷ luật, không treo giò, mà là cùng kết luận. Một cụm từ hành chính hoàn hảo để không ai phải ký vào bất cứ điều gì.

Phân tích: Thụy Sĩ mất gì trên sân cỏ

Điều tôi viết về những vụ việc như thế này có thể sai — cách tôi chứng minh thì có. Nên hãy bắt đầu bằng thứ kiểm chứng được.

Xhaka gia nhập Sunderland ở tuổi 33 và đã ra sân sáu lần cho câu lạc bộ này mùa giải hiện tại. Sáu trận cho một tiền vệ trung tâm 33 tuổi ở Premier League là con số bình thường với một trụ cột. Nhưng nó nói lên một điều về cấu trúc: Xhaka không còn là cầu thủ của những trận liên tiếp ở cường độ cao nhất, anh là cầu thủ của những trận cần được kiểm soát nhịp. Khi bạn là người kiểm soát nhịp, giá trị lớn nhất của bạn nằm ở sự hiện diện, không nằm ở tốc độ.

Thụy Sĩ mất gì trong ba trận tới? Họ mất người điều phối bóng ở tuyến giữa — người nhận bóng từ trung vệ, xoay người, và quyết định trận đấu sẽ chạy ở nhịp nào. Một đội bóng không mất một tiền vệ khi mất người điều phối; họ mất khả năng chọn nhịp. Đó là thứ không thể thay bằng cách đôn một cầu thủ trẻ lên. Người thay thế có thể chuyền chính xác, nhưng anh ta chưa có bản đồ trong đầu về việc khi nào cần chậm lại và khi nào cần tăng tốc.

Nhưng nếu dừng ở đó, tôi đã mắc đúng lỗi tôi từng mắc. Năm 2026, khi Đức bị loại khỏi World Cup, tôi viết rằng vấn đề nằm ở vị trí số 9. Kết quả đúng phần nào, nhưng nguyên nhân tôi đưa ra thì sai: dữ liệu cho thấy vấn đề thật nằm ở hệ thống pressing đã chết, khi đối thủ được phép tung ra trung bình 14,2 đường chuyền mỗi tình huống trước khi bị áp sát. Tôi phải đính chính. Tôi kể lại chuyện đó vì nó liên quan trực tiếp: giấy chứng nhận tiêm chủng giả là triệu chứng, không phải chẩn đoán.

Chẩn đoán nằm ở chỗ khác. Ở chỗ có một bác sĩ hoạt động trong một hệ thống y tế, giữa giai đoạn nhu cầu về chứng nhận tiêm chủng tăng vọt vì các quy định đi lại và tham dự sự kiện. Ở đâu nhu cầu bị ép bởi quy định, ở đó hình thành một thị trường. Và ở đâu có thị trường, ở đó có người bán. Bác sĩ đang bị điều tra là một mắt xích trong guồng máy đó, chứ không phải một cá nhân xuất hiện từ hư không.

Thứ tôi muốn truy cho tới cùng không nằm ở việc tại sao Xhaka làm thế. Anh đã tự trả lời: sợ hãi, ngờ vực, bất định. Điều đáng truy hơn là tại sao một hệ thống bóng đá chuyên nghiệp — với bộ phận y tế, bộ phận truyền thông, ban huấn luyện, người đại diện và một liên đoàn quốc gia — lại không có cơ chế nào để phát hiện một cầu thủ mang giấy tờ giả trong nhiều năm.

Câu trả lời nằm ở chỗ bóng đá kiểm tra những gì. Bóng đá kiểm tra doping, kiểm tra hợp đồng, kiểm tra tuổi, kiểm tra giấy phép thi đấu. Bóng đá không kiểm tra tình trạng tiêm chủng như một hồ sơ nhân sự dài hạn, mà chỉ như một điều kiện nhập cảnh tạm thời. Một hệ thống chỉ kiểm tra thứ nó cần cho trận đấu tới sẽ luôn có một vùng mù ở phía sau.

Vì thế tôi không đồng ý với cách đặt vấn đề cầu thủ tồi. Cá nhân chịu trách nhiệm — Xhaka thừa nhận điều đó, và anh phải chịu trách nhiệm pháp lý nếu có. Nhưng nói rằng một hành vi cá nhân là toàn bộ câu chuyện thì giống như nói một đội thua vì một cầu thủ đá hỏng. Cầu thủ tạo khoảnh khắc, hệ thống tạo cầu thủ. Một bác sĩ có thể làm một chứng nhận giả. Chỉ một hệ thống mới để nó tồn tại lâu đến thế.

Cách liên đoàn xử lý: giữ cửa mở

Tuyên bố của Peter Knabel đáng đọc kỹ. Ông không nói chúng tôi kỷ luật. Ông nói chúng tôi cùng kết luận. Ông không nói anh ấy bị loại khỏi đội tuyển quốc gia. Ông nói kỳ tập huấn này diễn ra mà không có anh ấy.

Ngôn ngữ hành chính ở đây làm đúng một việc: giữ cho cánh cửa mở. Nếu Xhaka được miễn truy tố, liên đoàn không phải rút lại một án kỷ luật. Nếu anh bị kết luận có tội, liên đoàn cũng không phải xin lỗi vì đã gọi anh trở lại quá sớm. Đây là cách một tổ chức tự bảo vệ mình, đồng thời thể hiện mức tôn trọng tối thiểu với cầu thủ. Tôi nghĩ ở đây cả hai điều đó đều có thật.

Điều tôi tôn trọng: họ không để anh ra sân khi cuộc điều tra còn mở. Các đội tuyển quốc gia thường có xu hướng triệu tập cầu thủ tốt nhất bất chấp mọi thứ, để rồi nhận lại một màn trình diễn bị phân tâm và một làn sóng chỉ trích từ chính khán giả nhà. Để Xhaka ở nhà đồng nghĩa Thụy Sĩ tự nguyện yếu đi trong ba trận Nations League. Họ chấp nhận trả giá đó. Không phải liên đoàn nào cũng làm vậy.

Điều tôi không tôn trọng: sự im lặng hoàn toàn từ phía Sunderland. Câu lạc bộ vừa để thủng lưới năm bàn trước Manchester City trong trận đấu có mặt Xhaka, và đến giờ chưa có tuyên bố nào về việc liệu họ có hành động gì. Có thể họ cũng đang chờ. Nhưng một câu lạc bộ Premier League lấy một tiền vệ 33 tuổi làm trụ cột cần tiêu chuẩn rõ ràng hơn thế.

Tôi có thể sai ở đâu

Tôi có thể sai ở chỗ biến một câu chuyện cá nhân thành một bài giảng về hệ thống. Khi tôi viết rằng hệ thống tạo cầu thủ, tôi đang mô tả một xu hướng, không mô tả một con người. Với Xhaka, cá nhân quan trọng. Anh là người quyết định bước vào một phòng khám và nhận một tờ giấy mà anh biết là giả. Không hệ thống nào bắt anh làm điều đó.

Cũng cần thừa nhận: tôi đang phân tích hành vi của một con người dựa trên tuyên bố do chính người đó viết, khi quá trình pháp lý chưa khép lại. Anh nói anh sợ hãi và ngờ vực. Tôi tin anh, nhưng tôi không kiểm chứng được mức độ sợ hãi ấy. Nếu tôi dùng nó để giải thích mọi thứ, tôi đang làm điều tệ nhất mà một người phân tích có thể làm: lấy một lý do thay cho một bằng chứng.

Tôi cũng có thể sai về hướng phân tích. Có thể câu chuyện này sẽ kết thúc ở tòa án, và mọi diễn giải chiến thuật của tôi chỉ là thứ thừa thãi. Với một vụ việc như thế, mọi tranh luận đều có một lớp dữ liệu chưa được lật. Lớp dữ liệu ấy nằm trong hồ sơ điều tra, không nằm trong bảng thống kê của bất kỳ trận đấu nào.

Và có một điều người hâm mộ Thụy Sĩ đang cảm nhận mà bảng số liệu không đo được: mất đi cầu thủ khoác áo đội tuyển nhiều nhất lịch sử trong một kỳ tập huấn là một mất mát về cảm xúc, trước khi là một mất mát về chuyên môn. Người ta không yêu Xhaka vì chỉ số của anh.

Điều đáng theo dõi

Bóng đá không cần bạn tin, nó cần bạn kiểm chứng. Vậy đây là thứ tôi đề nghị kiểm chứng. Nếu liên đoàn Thụy Sĩ thực sự tin Xhaka phù hợp trở lại, họ sẽ triệu tập anh ở kỳ tập huấn kế tiếp, bất kể kết quả điều tra. Nếu họ không triệu tập, đó là tín hiệu rằng vấn đề pháp lý đã chuyển thành một vấn đề hình ảnh mà bóng đá Thụy Sĩ không muốn mang.

Ở Sunderland, hãy theo dõi xem anh còn đá chính thường xuyên hay bị xoay vòng nhiều hơn. Một cầu thủ 33 tuổi sống sót qua bê bối nếu phòng thay đồ còn tin anh. Nếu không, danh sách đội hình sẽ nói thay mọi tuyên bố.

Và khi sân vắng, tiếng ồn biến mất và dữ liệu bắt đầu nói.