Esports Việt Nam và cơn khát dữ liệu minh bạch

Trên bàn làm việc của một nhà phân tích thể thao điện tử tại TP.HCM, thay vì những bảng số liệu dày đặc, chỉ là một khoảng trống với dòng chữ: “Thiếu thông tin – không thể đánh giá”. Cảnh tượng đó không còn xa lạ với những người làm báo, làm chuyên môn ở Việt Nam. Ngành công nghiệp esports Việt Nam đang phát triển nhanh, nhưng đi kèm là một nghịch lý: càng nhiều giải đấu, càng nhiều khoản đầu tư, thì dữ liệu công khai để phân tích lại càng ít. Các nhà phát hành trò chơi thường giữ kín dữ liệu người chơi, các đội tuyển ngại công bố chi phí, và các giải đấu không có một hệ thống luật lệ minh bạch. Tình trạng này tạo ra một nghịch lý mà trong các bản phân tích gần đây, người ta phải dùng cụm từ “không đủ thông tin” lặp đi lặp lại như một lời than. Hãy nhìn vào khía cạnh bản vá (patch). Trong một trò chơi như Liên Minh Huyền Thoại, mỗi phiên bản thay đổi có thể làm đảo lộn cục diện giải đấu. Nhưng nếu không có dữ liệu về tỷ lệ thắng, tỷ lệ cấm/chọn, thì làm sao biết đội nào hưởng lợi? Nhiều nhà phân tích chỉ có thể phán đoán từ các trận đấu trực tiếp, mà những con số đó thường không được lưu trữ một cách đầy đủ. Đây chính là khoảng trống mà các tổ chức như Riot Games có thể lấp đầy bằng cách công bố API, nhưng họ vẫn chưa làm. Về thể thức giải đấu, có một sự mơ hồ đáng ngại. Các giải đấu ở Việt Nam thường thay đổi thể thức theo từng mùa mà không có một tài liệu chính thức nào được công bố rộng rãi. Ví dụ, hệ thống thăng hạng/giáng hạng, cách phân nhánh play-off, hay cách tính chỉ số phụ đều có thể thay đổi vào phút chót. Khi không có một văn bản quy phạm rõ ràng, các đội tuyển không biết mình đang thi đấu vì điều gì, và khán giả không thể đánh giá đúng chiến thuật của đội. Kết quả là những tranh cãi nảy sinh nhưng thiếu một cơ sở để giải quyết. Đội tuyển và cầu thủ cũng gặp phải vấn đề tương tự. Không có một bảng xếp hạng chuẩn mực nào cho các tuyển thủ, ngoài chỉ số KDA trên các trang web không chính thức. Việc chuyển nhượng diễn ra như một thị trường chợ đen, không ai biết phí chuyển nhượng chính xác, thời hạn hợp đồng bao lâu. Trong khi đó, các đội tuyển nhỏ không có dữ liệu để đàm phán, còn các đội lớn thì lợi dụng sự thiếu minh bạch để ép giá. Đây là một vòng luẩn quẩn: càng thiếu dữ liệu, thị trường càng bất bình đẳng. Thậm chí ở cấp độ quốc gia, khu vực Đông Nam Á, sự so sánh cũng gần như bất khả thi. Mỗi quốc gia có một hệ thống giải riêng, với những chuẩn mực khác nhau. Thái Lan có thể có một hệ thống học viện tốt hơn, còn Việt Nam có lực lượng người chơi đông đảo, nhưng nếu không có dữ liệu được chuẩn hóa, làm sao biết đâu là điểm mạnh thực sự? Các giải đấu quốc tế như SEA Games, Asian Games đã cố gắng tạo ra một sân chơi chung, nhưng kết quả chỉ là bề nổi của một tảng băng không thấy đáy. Trong khía cạnh tài chính, câu chuyện lại càng bi đát. Các nhà tài trợ muốn rót tiền nhưng không có số liệu để đo lường hiệu quả. Một đội tuyển có lượng người hâm mộ đông đảo trên mạng xã hội, nhưng không có dữ liệu về lượt xem trực tiếp, thời gian xem, thì nhà tài trợ khó mà bỏ ra số tiền lớn. Những thương vụ tài trợ thường dựa trên cảm tính, và các đội tuyển không thể chứng minh giá trị của mình một cách khoa học. Đây là lý do khiến esports Việt Nam chưa bao giờ có một thương vụ tài trợ lớn như các nước như Hàn Quốc hay Trung Quốc. Luật lệ và quản trị cũng là một điểm mù. Các trận đấu có gian lận hay không? Làm sao để xử lý những tình huống nhạy cảm như người chơi cố tình thua (match-fixing)? Thiếu những văn bản luật cụ thể, có thể tham chiếu, thì mọi xử phạt đều bị coi là cảm tính. Mới đây, có những tranh cãi về một quyết định liên quan đến lỗi trong trò chơi, nhưng không ai biết cơ sở pháp lý nào được áp dụng. Cộng đồng thì bức xúc, ban tổ chức thì phải giữ im lặng vì không thể giải thích rõ ràng. Rủi ro của sự thiếu dữ liệu này không chỉ dừng ở chuyện phân tích mà còn ảnh hưởng tới cả sự phát triển bền vững. Nếu không có một hệ thống dữ liệu công khai, việc phát hiện gian lận sẽ chậm hơn, rủi ro đầu tư sẽ cao hơn, và nguy cơ mất niềm tin nơi khán giả là rất lớn. Một giải đấu mà khán giả không thể kiểm chứng kết quả sẽ sớm mất đi sức hút. Vậy đâu là lối thoát? Một số người cho rằng chúng ta cần chờ đợi các nhà phát hành trò chơi hành động. Nhưng tôi nghĩ đó là một cách nhìn thụ động. Các bên liên quan tại Việt Nam, bao gồm các đội tuyển, ban tổ chức, và cả các nhà báo, có thể cùng nhau xây dựng những chuẩn mực dữ liệu tối thiểu. Chẳng hạn, mỗi trận đấu nên có một biên bản công khai với các chỉ số cơ bản, như đội hình, thời gian trận đấu, các sự kiện quan trọng. Các đội tuyển nên minh bạch về đội hình và tình trạng sức khỏe của tuyển thủ. Cương quyết hơn nữa, các giải đấu nên có một bộ điều lệ được công bố từ trước, giống như các giải bóng đá chuyên nghiệp. Thiếu dữ liệu không phải là một định mệnh, đó là một lựa chọn. Nếu chúng ta, với vai trò là khán giả, nhà báo, những người làm chuyên môn, đòi hỏi một sự minh bạch tối thiểu, thị trường sẽ phải đáp ứng. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, Việt Nam không thể mãi là một vùng trũng dữ liệu. Những quốc gia như Hàn Quốc đã chứng minh rằng dữ liệu chính là vũ khí cạnh tranh. Đã đến lúc ngành esports Việt Nam nhìn nhận nghiêm túc điều này.