Đế giày dày vài milimét và tấm huy chương vàng ASIAD bị xóa: bài học quản trị thiết bị thời siêu giày

Buổi sáng ngày 28 tháng 9, tại Nagoya, một tấm huy chương vàng đổi chủ mà không ai phải chạy thêm một mét nào. Yasmina Toksanbaeva, vận động viên đi bộ thể thao người Kazakhstan, cán đích đầu tiên ở nội dung đi bộ đường dài nữ tại Đại hội Thể thao châu Á với thời gian 3 giờ 22 phút 20 giây. Hai mươi bốn giờ sau, ban tổ chức công bố cô bị tước huy chương. Nguyên nhân không nằm ở kỹ thuật bước chân, mà ở đế giày: dày hơn giới hạn của World Athletics vài milimét. Khi tôi đọc dòng tin ấy lúc ba giờ sáng theo giờ Nairobi, điều khiến tôi dừng lại không phải thông số 3:22:20. Đó là khoảng thời gian hai mươi bốn giờ. Suốt bốn mươi lăm năm viết về thể thao, tôi đã chứng kiến không ít trường hợp bị tước huy chương. Nhưng một phán quyết đến muộn tròn một ngày, sau khi camera đã tắt, tiêu đề đã lên sóng, và vận động viên đã kịp gọi về nhà, là điều hiếm ở bất kỳ cấp độ thi đấu nào. Đôi giày, chứ không phải đôi chân, đã quyết định tấm huy chương. Để hiểu câu chuyện này, cần đặt nó vào đúng khung kỹ thuật. Đi bộ thể thao là môn đường dài có hai luật nền tảng: một chân luôn giữ tiếp xúc với mặt đất, và đầu gối chân trước phải thẳng khi chạm đất. Vi phạm bị xử qua hệ thống thẻ đỏ, ba thẻ từ ba trọng tài khác nhau là bị loại. Đó là loại hình loại trừ dựa trên kỹ thuật, thứ mà giới điền kinh ai cũng biết. Nhưng trường hợp của Toksanbaeva không thuộc hệ thống đó. Cô bị loại vì thiết bị. World Athletics giới hạn độ dày đế giày theo nhóm nội dung: khoảng 20 milimét cho cự ly đường chạy dưới 800 mét, 25 milimét cho đường chạy trên 800 mét và các môn kỹ thuật, và 40 milimét cho các nội dung đường dài gồm đi bộ thể thao và marathon. Với một đôi giày thể thao hiện đại, khoảng cách giữa đạt chuẩn và vượt chuẩn chỉ là vài milimét, mức chênh mà mắt thường không thể thấy, nhưng thước đo của trọng tài thì thấy. Đây là bối cảnh quan trọng nhất: câu chuyện không phải về doping, cũng không phải về kỹ thuật bước chân. Nó thuộc về một không gian thứ ba, quản trị thiết bị. Có một điểm dị thường nữa trong bản tin: nội dung được gọi là đi bộ marathon nữ. Chương trình đi bộ thể thao của Đại hội Thể thao châu Á trong lịch sử thường là 20 km, đôi khi 50 km cho nam. Một cự ly 42,195 km riêng cho nữ không phải là nội dung tiêu chuẩn. Có ba khả năng: đây là thể thức mới mang tính thử nghiệm, là cách gọi nhầm của nội dung 20 km, hoặc là sai sót trong nguồn tin. Tôi nêu điểm này vì một lý do nghề nghiệp: khi nguồn không có tên người viết, không có dateline, và mô tả một nội dung lạ, mọi kết luận phải được đặt trong ngoặc. Hãy bắt đầu bằng con số. 3 giờ 22 phút 20 giây cho cự ly 42,195 km tương đương tốc độ khoảng 4 phút 47 giây mỗi kilômét. So sánh với kỷ lục thế giới đi bộ 50 km nữ ở mức 3 giờ 59 phút, tương đương 4 phút 47 giây mỗi kilômét, thì tốc độ này hoàn toàn nhất quán với trình độ đỉnh cao của đi bộ đường dài nữ. Nói cách khác, thông số không vô lý. Nếu bỏ nhãn nội dung sang một bên, đây là một màn trình diễn hợp lý về mặt con số. Điều đó khiến câu hỏi trở nên sắc hơn: nếu thành tích đáng tin, thì vì sao kết quả lại bị xóa vì một đôi giày? Câu trả lời nằm ở cách thức phán quyết. Trong đi bộ thể thao, các quyết định loại trừ thường diễn ra ngay trong lúc thi đấu, thông qua thẻ đỏ. Kiểm tra thiết bị lại diễn ra trước khi xuất phát, ở khâu kiểm soát trang bị. Việc một vận động viên thi đấu xong, lên bục, nhận huy chương, rồi đúng một ngày sau mới bị tước vì đế giày là một quy trình lệch chuẩn. Nó gợi ý một trong hai khả năng: hoặc có một khiếu nại được gửi sau cuộc đua, hoặc ban tổ chức mở lại hồ sơ kỹ thuật. Dù là khả năng nào, đây là điểm yếu nhất về mặt thủ tục trong toàn bộ câu chuyện. Và đây là phần ít được chú ý nhất: hệ quả dây chuyền. Khi một kết quả bị hủy, thứ tự chung cuộc dịch lên một bậc. Umeno Sachiko của Nhật Bản, người về thứ tư, được đôn lên huy chương đồng, tấm huy chương đầu tiên của cô ở một kỳ đại hội trên sân nhà. Yarai Maika, người về thứ năm, được đôn lên thứ tư. Chỉ một quyết định loại trừ, nhưng hai vận động viên chủ nhà đổi vị trí. Trong một nội dung mà nước chủ nhà có hai người nằm trong tốp năm, việc một tấm huy chương được tái phân phối cho đội chủ nhà là điều gần như tất yếu về mặt cấu trúc. Tôi nhớ câu tôi từng viết sau một kỳ đại hội: khi những con số biết kể tên, cả sân cỏ phải lắng nghe. Ở đây, con số biết kể tên chính là khoảng cách vài milimét. Nó không chỉ là sai số kỹ thuật. Nó là toàn bộ số phận của một vận động viên, và là cơ hội của một vận động viên khác. Một chi tiết nữa cần được đặt đúng chỗ: bản tin nhắc đến một phán quyết trước đó liên quan đến đội bắn súng Việt Nam tại cùng kỳ đại hội. Nếu chính xác, nó cho thấy một xu hướng rõ hơn: các kỳ đại hội gần đây đang siết chặt kiểm tra thiết bị và điều kiện dự thi. Đây không phải câu chuyện riêng của một đôi giày. Đây là một thay đổi trong cách ban tổ chức vận hành. Điều phản trực giác nhất ở đây là: thất bại quyết định của Toksanbaeva mang tính hành chính, không phải thể thao. Cô đã chạy, đi bộ đúng nghĩa, nhanh nhất. Cô đã đánh bại hai vận động viên Trung Quốc, trong một nội dung mà Trung Quốc vốn là cường quốc hàng đầu thế giới. Thành tích ấy, nếu được xác nhận, là một cột mốc thật. Nhưng cái bị lấy đi khỏi cô không phải là một màn trình diễn kém cỏi; đó là một tấm huy chương bị rút đi vì khâu kiểm tra trang bị trước cuộc đua không được thực hiện đúng. Ở tầng sâu hơn, câu chuyện này là hệ quả của cuộc chạy đua công nghệ giày. Trong kỷ nguyên siêu giày, các hãng đẩy độ dày đế lên sát trần quy định. Khi cả làng đua nhau tiến sát 40 milimét, biên an toàn cho sai số đo đạc bị thu hẹp xuống còn vài milimét. Điều đó có nghĩa: tần suất các vụ loại trừ vì thiết bị sẽ tăng lên một cách hệ thống, và những vụ như thế này sẽ còn lặp lại. Tôi cũng muốn nói thẳng về một khía cạnh nhạy cảm. Việc nước chủ nhà hưởng lợi từ một quyết định đến muộn sẽ tạo ra nghi ngờ. Không có bằng chứng nào cho thấy sự can thiệp, và tôi không viết theo hướng đó. Nhưng về mặt truyền thông, ban tổ chức cần công bố số đo chính xác của đế giày, cùng thời điểm và phương pháp đo, để dập tắt những suy diễn không cần thiết. Sự minh bạch là lá chắn tốt nhất, và nó rẻ hơn mọi chiến dịch giải thích. Cuối cùng, có một cám dỗ cần tránh: gộp câu chuyện này vào làn sóng doping. Đó là lỗi phân loại. Bị tước huy chương vì đế giày dày vài milimét không giống với gian lận sinh học. Đặt hai thứ cạnh nhau là làm mờ cả hai. Ở tuổi 61, tôi học được rằng thể thao không bao giờ cũ, chỉ có cách nhìn của chúng ta trở nên mòn. Khi tôi bắt đầu viết về điền kinh, giày chỉ là giày. Bây giờ, giày là một hạng mục quản trị, một biến số trong bảng thành tích, một sai số có thể xóa cả sự nghiệp. Cô gái nhỏ với đôi giày cũ không xuất hiện trong báo cáo, nhưng tôi đã thấy cô ấy trong từng con số. Và điều tôi mang theo từ câu chuyện này không phải một kết luận về tấm huy chương, mà là một câu hỏi cho các liên đoàn: nếu bạn có thể chi hàng nghìn đô cho một đôi siêu giày, thì tại sao bạn không chi vài phút cho một chiếc thước đo?