Bộ ba kata nữ Việt Nam bảo vệ ngôi vàng Á vận hội trên đất Nhật

Ở nhà thi đấu Toyohashi, sau khi tiếng vỗ tay vừa lắng xuống, ba người phụ nữ Việt Nam đứng thẳng hàng và cúi đầu chào ban giám khảo. Bảng điểm bật lên: 5-0. Không một vị trọng tài nào bỏ phiếu ngược lại. Tôi ngồi trên khán đài, nghe phía sau mình tiếng thở dài của một nhóm cổ động viên Nhật Bản, như thể họ vừa chứng kiến một màn trình diễn không có khe hở nào để bắt lỗi. Nguyễn Thị Ngọc Trâm, Bùi Ngọc Nhi và Hoàng Thị Thu Uyên bước xuống thảm trong im lặng, rồi vỡ òa khi lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên. Đó là tấm huy chương vàng đầu tiên của đoàn thể thao Việt Nam tại kỳ Á vận hội lần này.

Bối cảnh

Karate ở đấu trường châu lục có hai nhánh thi đấu khác nhau về bản chất. Kata là nội dung biểu diễn quyền, chấm theo độ khó kỹ thuật và chất lượng thể hiện, đánh cá nhân hoặc đồng đội ba người, nơi tiêu chí đồng bộ được đặt ngang hàng với lực và nhịp. Kumite là đối kháng tính điểm, thắng bằng yuko, waza-ari hay ippon. Đọc đúng hai nhánh này là điều kiện để hiểu bất kỳ kết quả karate nào.

Đội tuyển karate Việt Nam đến Á vận hội lần thứ hai mươi tại Nhật Bản với một vai trò đã đổi khác. Bộ ba kata nữ không còn là ẩn số đi tìm bất ngờ; họ là đương kim vô địch, từng đứng trên bục cao nhất ở kỳ đại hội trước tại Hàng Châu. Áp lực vì thế đổi chiều. Đối thủ chờ họ ở chung kết là Iran, một thế lực kata đáng gờm của châu lục.

Điều cốt lõi

Chiến thắng 5-0 trước Iran mang tính bảo vệ ngôi hơn là lật đổ. Trong kata đồng đội, ban giám khảo không cho điểm theo kiểu bàn thắng; họ so sánh hai màn trình diễn và nghiêng về phía đồng bộ hơn, dứt khoát hơn, ít lỗi hơn. Một tỉ số 5-0 phản ánh sự đồng thuận gần như tuyệt đối của hội đồng chấm thi, hơn là một khoảng cách đo đếm được. Đó là kiểu thắng ít biến động nhất trong kata: không có pha bùng nổ, chỉ có sự chuẩn xác được lặp lại.

Ở nội dung kata cá nhân, Bùi Ngọc Nhi để thua 0-5 trước đối thủ chủ nhà Nhật Bản, rồi giành huy chương đồng qua nhánh tranh huy chương. Nhật Bản là quê hương của karate, và ở kata, lợi thế sân nhà thường đi cùng một chuyên gia được rèn ở chính cái nôi ấy. Tỉ số 0-5 cho thấy hội đồng chấm thi phân định rạch ròi, không có kết quả nào được quyết bằng một lá phiếu mong manh.

Ở nội dung kumite hạng cân -68 kg, Nguyễn Thị Diệu Ly mang về tấm huy chương đồng. Đây là nhánh đấu khác hẳn: tính điểm, va chạm có kiểm soát, và một phần thành tích phụ thuộc vào sơ đồ nhánh đấu. Nguồn tin không nêu chi tiết các trận của Diệu Ly. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận kumite ở đấu trường châu lục của tôi, một tấm huy chương đồng ở hạng cân này là kết quả vững, chưa phải kết quả áp đảo.

Tổng lại, đoàn karate Việt Nam rời đại hội với một vàng và hai đồng. Cơ cấu này tập trung: một tấm vàng gánh phần lớn giá trị truyền thông, còn hai tấm đồng là nền vững nhưng chưa phải đỉnh. Về kinh tế, tấm vàng đồng đội gắn với khoản thưởng được nêu khoảng 1,2 tỉ đồng. Mức thưởng ấy cho thấy cơ chế khuyến khích đang vận hành, song chưa cho thấy một mô hình doanh thu bền vững cho bộ môn; nguồn tin cũng chưa làm rõ đây là mức cho cả nhóm hay cho từng người.

Góc nhìn khác

Bên ngoài Việt Nam, câu chuyện dễ bị đọc theo lối đơn giản hóa: “Việt Nam thắng Nhật ở kata, thắng Iran 5-0”. Cách đọc ấy bỏ qua hai điều. Thứ nhất, tỉ số kiểu 5-0 trong kata vốn không phải cách tính điểm phổ biến của hệ thống chấm thi hiện đại, hệ thống dùng thang điểm kỹ thuật và thể hiện; gặp những con số dạng này, nên hiểu đó là cách diễn đạt rút gọn cho mức độ đồng thuận của giám khảo. Thứ hai, thắng Iran 5-0 không có nghĩa Việt Nam bỏ xa Iran về đẳng cấp tuyệt đối, bởi kata chấm theo tương quan giữa hai màn trình diễn trong cùng một buổi, không có mốc chuẩn cố định.

Rồi có một khoảng cách khác ít khi được nói tới. Một tấm vàng Á vận hội mang lại vinh dự lớn, được lãnh đạo ngành đón tiếp, được gia đình chào đón bằng nụ cười, cái ôm và những bó hoa. Nhưng giá trị thị trường của nó khiêm tốn so với chuẩn mực của thể thao đối kháng chuyên nghiệp. Karate từng bước vào Olympic ở Tokyo rồi rời khỏi chương trình từ Paris, khiến sức hút truyền thông và nguồn lực đầu tư của bộ môn co hẹp lại. Ngồi trên khán đài nơi đất khách, tôi học được cách lắng nghe bằng mắt và nhìn bằng tai, và điều tôi nghe được ở đây là niềm vui thật của ba cô gái đang đứng trên một nền tài chính mỏng hơn vẻ ngoài hào quang rất nhiều.

Có một chi tiết ít được nhắc: Nhật Bản vừa là chủ nhà, vừa là cái nôi của kata. Việc Ngọc Nhi để thua đậm ở nội dung cá nhân trước một vận động viên nước chủ nhà, rồi vẫn giành huy chương đồng, cho thấy chiều sâu của đội hơn là một bi kịch. Những dòng tít kiểu “thua sốc” không nói được điều đó.

Điều đọng lại

Bộ ba ấy sẽ còn đi cùng nhau đến bao giờ? Đây là câu hỏi ít được đặt ra ngay sau một tấm vàng, nhưng lại quan trọng hơn mọi lời khen. Một đơn vị kata đồng đội sống bằng sự gắn bó theo năm tháng; tuổi tác, chấn thương và lựa chọn cá nhân đều có thể chia tách họ. Có những trận đấu kéo dài vài phút, nhưng câu chuyện thì đọng lại hàng chục năm. Nếu ba người giữ nguyên đội hình cho chu kỳ tiếp theo, karate Việt Nam còn một mốc son để hướng tới. Nếu không, tấm vàng ở Toyohashi sẽ khép lại một chặng, thay vì mở ra chặng sau.